Een vriend komt thuis: Jacob Israël de Haan-nummer
|
................................................. //NON-FICTIE// Uitgelezen boeken: katern voor boekverkopers en boekenkopers Onder de aandacht: Connie van Gils .................................................
|
 |
Pijpelijntjes en Pathologieën Uitgelezen boeken, katern voor boekverkopers en boekenkopers van uitgeverij De Buitenkant heeft als doel ten onrechte vergeten schrijvers, illustratoren of uitgevers en hun werken opnieuw onder de aandacht te brengen. Uit hun keuze blijkt een bijzondere interesse voor Joods en Nederlands-Indisch erfgoed. De recentelijk verschenen uitgave Een vriend komt thuis is een eerbetoon aan de roemruchte Jacob Israël de Haan (1881-1924), de eerste Nederlandse auteur die openlijk over homoseksualiteit schreef en dat duur heeft moeten betalen. Niemand wilde nog met hem te maken hebben na de publicatie van zijn debuutroman Pijpelijntjes in 1904. Hij raakte zijn baan kwijt, zijn politieke partij SDAP schopte hem eruit, vrienden en collega-auteurs keerden hem de rug toe. Dat weerhield De Haan er echter niet van Pathologieën te schrijven, zijn tweede boek dat nog explicieter homoseksueel is. De Haan schreef aldus met zijn literaire werken geschiedenis. De Haan was echter niet alleen dichter, schrijver en homoseksueel (de dichtregels op het homomonument: "naar vriendschap zulk een mateloos verlangen" zijn van hem), hij was ook socialist en rechtswetenschapper, Jood en Zionist, misschien zelfs ziener, zo blijkt uit dit themanummer. Bovenal, lezen we, was hij een man die enorm dweepzuchtig kon zijn om daarna met een uiterst kritische houding de confrontatie/machtsstrijd op te zoeken. Zijn laatste jaren bracht hij in Israël door, waar hij vanwege zijn controversiële houding ten opzichte van de politiek op 43-jarige leeftijd werd vermoord. In het katern staan bijdragen over alle aspecten van zijn turbulente leven. Twee van de acht bijdragen behandelen zijn homoseksueel getinte romans. Het ene artikel is van Johan Goossens met de titel Sam en Joop, of de kuise uranist. Sam en Joop zijn de hoofdpersonages van Pijpelijntjes die een seksloze relatie trachten te hebben met elkaar. Naar alle waarschijnlijkheid zijn deze personages geënt op Jacob Israël de Haan zelf en zijn vriend, de psychiater A. Aletrino, die zachtjes uitgedrukt, niet erg blij was met de publicatie van deze sleutelroman. Hij kocht zo ongeveer de hele eerste oplage op en liet deze vernietigen. De andere bijdrage Hoe homoseksueel is De Haan is van Gert Hekma. Goossens plaatst de roman en de personages in de tijdgeest van toen waarin een zekere kentering plaatsvond. Het algemeen heersende idee dat de homoseksueel gedegenereerd en geestesziek was, maakte plaats voor een idee dat werd geïntroduceerd door Aletrino. Hij meende dat anale seks weliswaar een gedegenereerde vorm van seks was en moest worden vermeden, maar dat niet zozeer de uranist zelf of de liefde van de ene man voor een andere gedegenereerd was. Mits niet geconsumeerd was dit juist een verheven vorm van liefde. De mogelijk aanwezige krankzinnigheid werd in Aletrino’s visie geweten aan de onmenselijke druk van de sociale omgeving op de homoseksueel. De Haan laat in het personage Sam deze hang naar kuise vriendschap tot leven komen, maar Joop kan hoe dan ook niet van de jongens afblijven. Aan het eind wordt Sam heteroseksueel, diepongelukkig en hij sterft al snel. Saillante ontknoping, want in vroeg-homoseksuele literatuur straft de auteur traditiegetrouw juist het ongelukkige homopersonage met de dood, meestal in de vorm van zelfmoord. Hekma’s vlot leesbare stuk spreekt zich uit over de mate van homoseksualiteit van zowel de auteur zelf als van zijn personage Joop, die in zijn visie samenvallen. Hij eindigt zo’n beetje met de woorden: "Op mijn vraag hoe homoseksueel De Haan is, kan een duidelijk antwoord volgen. Hij is vele maal homoseksueler dan de meeste homo’s van zijn tijd en van deze tijd, omdat hij zo inclusief is in zijn homoseksualiteit en de zogenaamd abjecte variaties niet uitsluit: pedoseksueel, masochistisch, incestueus, promiscue. Daarmee doet hij de realiteit van seksuele verlangens meer recht dan anderen doen met hun verkooppraatjes over de normaliteit van de gewone homo." Was getekend Gert Hekma. Nog niet zo lang geleden heb ik ‘Pijpelijntjes’ gelezen. Ik vond het een uiterst grappig en dapper boek vol prachtige taalvondsten en sfeerbeelden, en blijk gevend van een scherp waarnemingsvermogen. Daarnaast worden met de onovertroffen Joodse humor de verhoudingen tussen de bewoners in en rondom het huis in de Pijp waar Sam en Joop een kamer betrekken geschetst. Wat mij betreft is het boek van deze unieke persoon een verfilming waard. |
