Foto-expositie en handboek
 
Begin jaren negentig las theologe Corrie Rikkers het Amerikaanse boek 'Ceremonies of the heart', waarin lesbische stellen hun verbintenisceremo- nies in alle mogelijke tradities beschrijven, van de godinnenbeweging tot een katholiek huwelijk, Chinees, joods, zelfgemaakt, alles behalve een echt huwelijk.
Ze vatte onmiddellijk het plan op zo'n boek voor Nederland te schrijven. Op Rikkers eerste oproep regaeerde echter niemand.Jaren later kreeg ze een relatie met Tineke Kalk, en vertelde over dit idee. Kalk stelde voor er een hand- boek van te maken. Samen interviewden ze vele stellen voor het onlangs verschenen 'Wij gaan ons echt verbinden: verbintenisceremonies voor homoseksuele en lesbische stellen'.
Marian Bakker bekeek de trouwalbums van de geïnterviewde koppels en stelde daaruit een foto-expositie samen.
 
" De eerste coming-out heb je voor jezelf, de tweede met je relatie, en de derde coming- out is je huwelijksdag", las ik bij een fotoportret van twee vrouwen. Het is een van de citaten uit de gesprekken die jullie voor het handboek hebben gevoerd. Zien jullie na negentig interviews overeenkomsten in de verhalen over deze derde coming-out?
 
Corrie Rikkers We hebben natuurlijk zo veel mogelijk verschillende stellen voor ons handboek geïnterviewd, wit en gekleurd, van jong tot oud, van Limburg tot Groningen, van gereformeerden tot boeddhisten. En om meteen maar één mythe onderuit te halen: het is in de grote steden bepaald niet makkelijker dan op het platteland.
Tineke Kalk Over het algemeen zijn de ouders het tere punt. Vaak wordt in de verstandhouding met hen een precair evenwicht bewaard. Dat merk je als je mensen toestemming vraagt voor de tekst van het interview. De meesten zwakken het verhaal over de ouders weer af, of ze willen onder pseudoniem. Er was bijvoorbeeld een vrouwenstel -het ging hier om twee vrouwen die heel graag kinderen wilden hebben -waarvan de vader op het huwelijksdiner zei "nou, ik wens jullie heel veel succes toe, maar ik hoop niet dat dit een vruchtbare relatie wordt'. Ik zei: het zal ie maar gezegd worden, maar zij vonden dat hii het toch goed had bedoeld.
 
Kun je dat soort aspecten in de expositieroute zien?
 
Marian Bakker Nee, dat is lastig. Het ziin vooral positieve beelden. Net als hetero's laten homo's en lesbo's op hun trouwdag het 'sprookje', het geluk van die dag vastleggen. Het leuke van trouwfoto's is dat ze zo herkenbaar zijn. De expositie is ook bedoeld voor een breed publiek. Zo waren de foto's op verschillende openbare locaties te zien, zoals in de Stopera en etalages van boekhandels.
 
Feestvierende homoseksuelen halen de pers voornamelijk met de Canal Pride en andere extravagante, kleurrijke optochten. Kom ie dat soort camp-elementen ook op zo'n feestdag tegen, in de verhalen of in de foto's?
 
TK De meeste stellen proberen op die dag juist zo veel mogeliik uit te dragen dat ze een serieus huweliik met elkaar aangaan.
CR Er wordt ook weinig uitbundig gezoend op de foto's.
TK Een jongensstel zei: wij zijn twee gewone, nuchtere iongens. Het homoseksuele hebben we in de disco. Hun uitnodiging vermeldde dat wie het waagde roze te dragen op de trouwdag, zou worden weggestuurd.
MB Toch zoekt elk bruidsstel ook naar iets waardoor ze kunnen laten zien dat het anders is dan een heterohuweliik. Zoals een roze kussentje waarop de ringen worden aangeboden. Ook zie ie wel dat met name vrouwen spelen met een man/vrouw-verwachting. Zo was er een lesbisch stel dat zich voor de uitnodigingskaart als bruiden te paard had laten fotograferen, maar op de dag zelf als bruidegoms verscheen. Dat is trouwens beslist de meest gestelde vraag aan vrouwen, of ze als man en vrouw gekleed zullen gaan.
TK Mannenstellen kleden zich opvallend vaak hetzelfde. Op die manier benadrukken zij dat zij een eenheid zijn, een gelijkwaardige eenheid. Mannen hebben ook meer met uniformiteit en kameraadschap.

Frank en Raymon gingen in 2000 een geregistreerd partnerschap aan en vierden dit ook in de kerk: Na onze kerkelijke inzegening werden we toegezongen in het Surinaams 'Blesi sa kom bogo bogo', dat betekent 'Er komen stromen van zegen' en zo voelden we ons ook: een gezegend paar!"
Foto: Kees Hummel

MB Een traditioneel onderdeel van het trouwen is het familieportret, met het bruidspaar in het mididen en de ouders aan weerszijden. Het is hét moment waarop tot uitdrukking wordt gebracht: zij zijn ingevoegd in de familie, ze zijn geaccepteerd. Tijdens mijn speurtocht in alle fotoboeken heb ik die foto's vrijwel niet gevonden. Het kan natuurlijk zijn dat de fotograaf het moeilijk vindt, het kan zijn dat het stel het niet wil. Maar het zegt wel iets over het feit hoe moeilijk het nog is om toch je plek te krijgen in de familie. Ik ben er één tegengekomen - daar was het wel onderdeel van het programma. En wie zaten er in die stoelen? De ouders. En het bruidspaar stond achteraan.
CR Ook wij hebben de ervaring dat homo's erg ver gaan in het rekening houden met hetero's, en niet andersom. Maar in het algemeen zie je daar in wel verschil tussen de oudere en de jongere generatie.
TK Bij de jongere generatie kan de familie vaak toch beter met het idee overweg dan bij de oudere generatie.
CR Bij vrouwen van onze generatie zie je vaker dat ze vanuit een feministische achtergrond moeite hebben met het huwelijk, want het huwelijk was toch het instituut dat vrouwen onderdrukte. Bij de jongere generatie vrouwen leeft dat feministische idee minder.
TK Als homomannen moeite hebben met het huwelijk is dat meestal omdat ze geen traditioneel huwelijk willen. Dat vinden ze te burgerlijk. Vervolgens doen ze het ongeveer hetzelfde, hoor - maar zonder trouwringen of ze laten zich op een alternatieve locatie fotograferen omdat ze niet de geijkte foto's in het park willen.

Jantien en Sasja vierden in 1991 hun relatie met een ceremonie: "Een verbintenisritueel krijgt een waarde als iedereen die deel uitmaakt van je leven daarvan getuige is. Je kan in een lesbische relatie zo snel het gevoel hebben een eilandje te zijn"
Foto: G. Steenkamp

Ook binnen de homobeweging zelf is het een punt van discussie geweest of we wel moesten streven naar de openstelling van het huwelijk, want dat was te burgerlijk.
 
CR Ja, maar je ziet nu een enorme inhaalbeweging. Veel mensen die eerst bedenkingen hadden, gaan toch trouwen.
TK Wat ik heel intrigerend vind is dat de inzet van de Vrienden van de Gaykrant en de Gaykrant praktische gelijkwaardigheid was, op het gebied van pensioenen, erfrecht enzovoorts. Ook het COC is uiteindelijk, vanaf 1995, op die gelijke rechten gaan zitten. Hun standpunt was: het huwelijk in traditionele zin moet op de helling, maar omdat het op dit moment de meeste voordelen biedt, willen wij dat het wordt opengesteld. Maar je ziet nu dat het meer is dan een praktische regeling -het heeft ook een symbolische waarde. Juist die symbolische waarde vind ik waanzinnig belangrijk want daarmee doorbreek je het traditionele man-vrouwdenken.De critici binnen de homobeweging zien het huwelijk als een burgerlijke aanpassing van homo's. Dan denk ik: ik kies zelf of ik mij wel of niet aanpas. Ik kies zelf op welk moment ik afwijk - en ik wil niet dat de maatschappij me in een afwijkend hokje duwt.
 
Verwachten jullie dat de openstelling van het burgerlijk huwelijk ook tot veranderingen in de maatschappij leidt?
 
CR Absoluut. Het bijzondere is dat je ziet dat religies die hier door migratie zijn gekomen, nu ook in een stroomversnelling komen, eerst door überhaupt over homoseksualiteit te praten en nu ook over verbintenisceremonies. Een hindoeïstische pandit zei tegen mij: "Mevrouw, we kunnen er gewoon niet meer omheen, we moeten er met elkaar over praten en ons ertoe verhouden". Dat vind ik heel bijzonder. We hebben het nu wel veel over het huwelijk maar dat was totaal niet onze insteek. Het huwelijk heeft ons ingehaald. Toen wij het boek maakten, stonden we op een scharniermoment in de geschiedenis -dat was spannend en ook heel wonderlijk om mee te naken.
TK Toch verandert door de openstelling van het burgerlijk huwelijk ook de betekenis van andere verbintenisceremonies. We hebben bijvoorbeeld een stel geïnterviewd dat met honderd mensen een groot theaterritueel had gemaakt. Ze wilden beslist niet trouwen, omdat ze vinden dat de staat niets te maken heeft met hun relatie. Terwijl ze het zelf nooit een huwelijk hebben genoemd, sprak later iedereen er toch zo over. "O ja, op jullie trouwdag" of "Tijdens jullie huwelijk...". Ook andere stellen die alleen een ritueel wilden, vertelden dat ze nu langzamerhand gingen praten over 'hun huwelijk' en 'mijn vrouw' of 'mijn man'. En dat vind ik ook wel het mooie eraan, je ontkomt er niet aan dat het huwelijk een maatschappelijke status heeft. Als ik nu 'mijn vrouw' zeg heeft dat een gigantische impact. Het maakt dat je relatie serieus wordt genomen. En tegelijkertijd is het provocerend hoor!
 
Hanneke Marttin
 
Uit de kast no. 15 (november 2002)