Twee weken geleden kreeg IHLIA een koffer met inhoud uit de nalatenschap van Bram Rieken aangeboden. Ik haalde de stokoude koffer met groen-witte sticker van Stoomvaart Maatschappij Nederland op in Vleuten, en maakte hem open. Hij zat mudjevol boeken, krantenknipsels en andere stukken over homoseksualiteit.
Door: Connie van Gils

De psychiater en de dominee

Het verhaal van de koffer begint in 1961 met een brochure getiteld Gehuwd en Ongehuwd: een viertal radiocauserieën uitgesproken door Dr. C.J.B.J. Trimbos op 16, 23 en 30 mei en 6 juni 1961 voor de K.R.O. De katholieke psychiater behandelt hierin tien onjuiste ideeën over homoseksualiteit, ervan uitgaande dat afkeuring van homoseksualiteit berust op een gebrek aan kennis.

Aanleiding voor deze opgetekende radiocauserieën door Trimbos is de verschijning een maand eerder van het boekje Homosexualiteit in de serie Pastorele Cahiers. Het was tot ieders verbazing, zo lees ik in het voorwoord van Gehuwd en Ongehuwd, binnen enkele weken uitverkocht.

Uit hetzelfde jaar 1961 kom ik een blaadje tegen dat Mensen heet. Het blijkt het huisorgaan van de radiopastorie uit Hilversum, geschreven door dominee A. Klamer. Hij begint met de woorden: Nu, het is me ‘t weekje wel. Klamer schrijft dat hij naar aanleiding van zijn radio-uitzending van laatste zondag erg veel brieven heeft gehad. De gehele uitzending is in Mensen opgenomen. Het onderwerp is het doodzwijgen van honderdduizenden homo-sexuelen. Het doel is de stilte te doorbreken. De boodschap van Klamer is duidelijk. De homo-sexueel is in de eerste plaats mens, medemens. En wie er anders over denkt bezondigt zich aan hoogmoed.

Duidelijk wordt dat in 1961 zowel van katholieke als protestantse zijde positieve aandacht is voor de homo-sexueel of homophiel en dat dat voor Bram belangrijk is geweest.

Dat Bram een bijzondere interesse had in de verhouding christendom en homoseksualiteit, wordt bevestigd door diverse boeken in zijn koffer. Het oudste, ook al uit 1961, is een uitgave met de gedragen titel: De homosexuele naaste. Er zijn echter ook titels uit latere jaren als Wat zegt de bijbel over homofilie van Jan van Veen of Ook wij zijn homofiel van ‘twee dominees’.

Voorvechter Bob Angelo en psychiater Musaph

Homosexuele naaste
Uit de koffer vis ik het Periodiek van het COC, eerste kwartaal 1962. De uitgave begint met een stuk van Bob Angelo: Nog juist voor het einde des jaars is thans ook het pendant van het r.k. Pastorele Cahier verschenen en wel van protestants-christelijke huize: “De homosexuele naaste” uitg. Bosch & Keuning. Wat volgt is een kritische boekbespreking.

Ook met de mogelijke oorzaak van homoseksualiteit heeft Bram zich beziggehouden blijkens een bewaard krantenartikel uit de Nieuwe Rotterdamse Courant van 10 oktober 1963. De kop luidt: Medisch-psychologisch bezien: wat is homoseksualiteit? Psychiater H. Musaph legt het ons uit onder het kopje Kindertijd: Het internationale onderzoek is nu zo ver gevorderd dat men kan zeggen dat de oorzaak van de manifeste homosexualiteit bij de volwassene gezocht moet worden in een complex van stoornissen in de gevoelsontwikkeling van de eerste kinderjaren. Hierbij spelen beschadigingsangsten, stoornissen in de vereenzelvigings- en nabootsingsmechanismen, stoornissen in de moeder-kindrelatie en sterke belastende milieu-invloeden een rol.

De overheid en nog een keer dominee Klamer

Volgen stukken uit 1966 over een studiedag in de dierentuin van Den Haag met als titel: Chaos in Eros, bezien vanuit overheidsstandpunt. Dan uit 1968 stukken van een studiedag Pastorale zorg voor homofielen in Boschlust te Zeist, met een inleiding van dominee A. Klamer. Hé, die kennen we nog uit 1961 van de radiopastorie.

Hulpverlening aan homofielen, vooral aan gehuwde homofielen, ging Bram aan het hart getuige boeken als Voorkeur voor mannen: theorie en praktijk van de hulpverlening aan homoseksuele mannen van Jan Schippers en Naar verten die niemand weet door Wilfred van der Ploeg.

COC relatieburo

De jaren zeventig worden slechts getypeerd door wat losse uitgaven van Stichting Dialoog en folders van het COC, waarvan één met de titel: 1+?=2 alles over ‘t COC relatieburo. Wellicht was Bram vrijwilliger bij het relatieburo. Een van de boeken in de koffer uit die tijd is Een mens hoeft niet alleen te blijven: een evangelische visie op homofilie.

Roze Front

Zijn we plotsklaps aangekomen in 1979 bij de oprichting van het Roze Front. Er zit een verzuurde krantenpagina uit NRC Handelsblad in de koffer. Het is een artikel van Susanne Piët met de kop: Een roze eendagsvlieg. Het begint zo: Vandaag 30 juni is uitgeroepen tot internationale actiedag voor homoseksuelen. De Nederlandse homofielen hebben zich voor deze gelegenheid verenigd in het Roze Front. Dit front zal waarschijnlijk niet lang stand houden want binnen de homobeweging heerst in het algemeen grote verdeeldheid.

Juffrouw Sonnika en Tante Gré

Dan volgt 1983. Bram heeft van 1983 heel veel krantenknipsels bewaard en allemaal keurig recht opgeplakt. Daarnaast zijn er ook nogal veel andere losse stukken uit dat jaar. ‘De ontdekking van AIDS!’ zal je zeggen. Klopt, de ontdekking van AIDS. Maar er is meer.

Zo is er bijvoorbeeld het ontslag op staande voet van muziekdocent René Coenradie werkzaam aan de Christelijke Nationale School in Heinenoord. René heeft in de plaatselijke krant gestaan met de opvoering van zijn travestieshow Juffrouw Sonnika en Tante Gré, samen met Sandor Gora. Er wordt hem door het schoolbestuur per onmiddellijk de toegang tot de school ontzegd. Vervolgens berichten van rechtszaken. René Coenradie en Sandor Gora wijden hun volgende show geheel aan deze zaak: Bijgesloten het persbericht van het nieuwe, derde programma dat als titel ‘Schurft’ heeft, staat er op een uitnodiging. Ook de poster van de theatershow zit erbij, uitgegeven door uitgeverij Woelrat: Schurft door juffrouw Sonnika en tante Gré (met tegenwerking van de heer Gotschaik en De Prall).

mr.ballerina
Dat Bram iets hééft met travestie, blijkt ook uit oude Amerikaanse pulp pockets die ik vind als Mr. Madam, confessions of a male madam van Kenneth Marlowe en Mr. Ballerina van Ron Marvin.

Een homo in de gordijnen

Bram woont in Oosterwolde. Volgens de stukken is hij daar in het jaar 1983 betrokken bij de organisatie van een tweeweekse tentoonstelling over homoseksualiteit. De titel luidt: Homoseksualiteit bestaat langer dan vandaag. Het rode gastenboek zit er ook bij.

‘Moedig!’, of een variatie daarop, staat er in bijkans iedere reactie in het gastenboek. En dan heel droog tussen al dat moedig! de cryptische opmerking: Ik weet niet wat leuker is: een kat in de gordijnen of een homo. Dag Dolf Verroen.

Voorin zit ook nog een los blaadje waarop het aantal bezoekers per dag is geturfd. In totaal 80 bezoekers, waarvan vijf kinderen! staat er onder de streep.

Joop den Uyl

Sprekers Joop de Uyl, Ien van den Heuvel, Joop Voogd staat er op een uitnodiging voor een kongres over ‘homoseksualiteit en europa (eurohomokongres) ‘ in het kader van de informatie-kampagnes van de Europese verkiezingen 19 november 1983 in de Populier.

Ruud Lubbers

Verder heel veel krantenknipsels met foto’s van Lubbers over het onderwerp of je tijdens je sollicitatie wel of niet verplicht bent te zeggen dat je homofiel bent.

Gods Zegen

Als kersje op het ijs krantenknipsels van een heuse lesbische trouwerij in een kerk in Leeuwarden door pastor J. Heijmans, met een foto van de twee gelukkige bruiden Ria Bultema en Harma Kalsbeek, mét trouwbijbel. Heijmans heeft de twee Gods zegen gegeven, maar blijkens de krantenberichten die zegen drie dagen later weer teruggetrokken.

Reve

En daar stopt het qua krantenknipsels en stukken van congressen.

De boeken in de koffer zijn door de tijd heen vrolijker geworden, het hele zware lijkt er vanaf. Er is Een circusjongen van Reve, de zeven caramboles van Co Mantjes, the swimming pool library van Hollinghurst en Run, little leather boy van Townsend, om een paar klassiekers te noemen.

Open einde

Het verhaal van de koffer heeft een moeilijk te duiden einde. Want met de twee laatst aangeschafte boeken in de koffer, uit 1989, lijken Brams zorgen over het ontstaan van homoseksualiteit terug. We zijn weer terug bij psychiater en dominee. Het ene boek is geschreven door een ex-homo, zo te zien aan de snor. De titel is Pursuing Sexual Wholeness: How Jesus Heals the Homosexual. Het andere boek is Being homosexual : gay men and their development door Richard A. Isay en belicht de psychotherapeutische kant van de zaak.

Wat Bram verder las in de jaren die volgden, weten we niet.

Met dank aan Bram en aan Nicol (van Tellingen) die ons benaderde nadat ze de koffer van Bram op de vliering had gevonden van haar oom Cor die van halverwege de jaren zestig tot halverwege de jaren zeventig de partner was van Bram.

Bram Rieken

Bram Rieken

(17/12/1927- 11/01/2005)
Architect
Actief in de homobeweging
Christelijke achtergrond
Lid van de Orde van Vrijmetselaren