Before Stonewall

Recensie | Een periode van vijftig jaar gay-leven

Before Stonewall2019-03-12T16:18:23+00:00

Eind jaren ‘60 hadden de gays van New York het helemaal gehad. Na jaren van onderdrukking en politie-invallen in de gay bars sloeg op 28 juni 1969 de vlam in de pan. Op die dag was er ’s avonds weer een politie-inval, dit keer in de populaire gay bar The Stonewall Inn in Greenwich Village. Maar anders dan anders lieten de gays en travo’s zich niet gedwee naar de politiebusjes leiden, ze mepten flink van zich af, ook met handtasjes… Voor de bar ontstond een opstootje toen andere gays uit de wijk zich aansloten, het begin van drie dagen van rellen. Deze opstand wordt wel gezien als het begin van de bevrijding van gays in de VS.

De met een Emmy Award bekroonde documentaire Before Stonewall uit 1984 gaat over de periode vóór deze rellen. De lesbische schrijfster Rita Mae Brown vertelt aan de hand van stukjes archieffilm het verhaal van gays en lesbo’s in de VS, vanaf de jaren ’20. Tussendoor zien we interviews met een aantal gay activisten, onder wie advocaat Harry Hay, schrijfster Ann Bannon, psychologe Evelyn Hooker en dichters Audre Lorde en Allen Ginsberg.

Opvallend is hoe zeer het leven van gays en lesbo’s verbonden blijkt te zijn met de geschiedenis. In de jaren ’20, ‘The Roaring Twenties’, ging het economisch goed en waren er door de drooglegging in de grote steden allerlei kroegen en etablissementen waar mensen stiekem bijeen kwamen. In deze sfeer van illegaliteit gedijden de gays en lesbo’s uitstekend. Na de beurskrach van 1929 kon er al snel veel minder. Ook in Hollywood was er geen plaats meer voor gay-personages. En dit terwijl de film Salomé (naar een toneelstuk van Oscar Wilde) uit 1923 nog grotendeels uit gay-acteurs bestond, filmster Alla Nazimova voorop…

De Tweede Wereldoorlog bleek van grote betekenis voor de emancipatie van gays en lesbo’s. Vrouwen waren opeens hard nodig in het leger en de oorlogsindustrie en hadden een eigen inkomen. Ze hoefden niet meer te trouwen en vooral in het leger kwamen veel lesbische vrouwen erachter dat ze met velen waren. Gays hadden intussen hun avontuurtjes in schuttersputjes; met de dood in de ogen gaven veel gay- of bi-mannen makkelijker toe aan hun behoeften.

Na de oorlog moesten de vrouwen terug achter het aanrecht, wat velen ook deden. De meeste gays en lesbo’s trouwden braaf. Niet zo vreemd als je weet dat openlijke gays opgenomen konden worden in een psychiatrische inrichting. Tijdens de communistenjacht (1948-1956) werden gays en communisten op één hoop gegooid. Gays waren immers te chanteren en dus potentiële spionnen? Toch ontstond er in de stijve jaren ’50 heel voorzichtig een homobeweging onder leiding van Harry Hay: de Mattachine Society. Zo’n vijf jaar later volgde de lesbische tegenhanger, de Daughters of Bilitis.

Gays begonnen zich steeds beter te organiseren en er kwamen meer plekken om elkaar te ontmoeten, vooral in steden als New York en San Francisco. Opvallend is dat gays en lesbo’s zich in die tijd in zekere zin conformeerden aan de maatschappij: binnen de stelletjes was steeds één duidelijk het ‘mannetje’, de ander het ‘vrouwtje’. Later, in loop van de jaren ’60, hoefde dit niet meer. De homo-emancipatie liftte mee op de strijd van vrouwen en zwarten en eind jaren ’60 had ook de hippiebeweging invloed. De Stonewall- rellen kwamen zeker niet uit de lucht vallen.

Het bijzondere van de documentaire is dat een beeld geschetst wordt van een periode van vijftig jaar gay-leven, aan de hand van de verhalen van mensen die het allemaal zelf hebben meegemaakt. De oudste geïnterviewden hadden de jaren ’20 nog bewust meegemaakt! Ik ben na het zien van deze documentaire extra blij dat ik nu leef en niet in bijvoorbeeld 1950, toen de keuze voor gays en lesbo’s was: trouwen, zelfmoord of opname in een gesticht…

Een paar kritiekpunten: de documentaire is wat chaotisch en overvol, de onderwerpen tuimelen als het ware over elkaar heen. Ook is de beeldkwaliteit is niet zo best (videokwaliteit). Maar voor wie wil weten hoe het was om als (Amerikaanse) gay of lesbo te leven tussen 1920 en 1969 is het een aanrader.

Kijktip: bekijk ook de documentaires Gay Sex in the 70’s (over de jaren van disco en ongebreidelde seks) en We Were Here, over de jaren ’80 en ’90 (de aids-epidemie).